Duizenden drones in Haags luchtruim, ook boven verboden gebied
Duizenden illegale dronevluchten vinden er jaarlijks plaats boven de Hofstad. Dat blijkt uit een database in handen van deze krant en Onderzoekscollectief Spit. De handhaving schiet ernstig tekort.
Op een koude januarimiddag in 2024, rond 12.45 uur, verschijnt in de buurt van het Vredespaleis een kleine drone. Het toestel vertraagt en klimt daarna precies boven het gebouw naar grofweg honderd meter hoogte. Daar blijft het minutenlang hangen. Af en toe schuift het in een patroon een paar meter naar links of rechts. Intussen wordt beneden, in het Vredespaleis, gewerkt aan de genocidezaak die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen. Even na 13.00 uur daalt het toestel langzaam naar zo’n dertig meter hoogte, om vervolgens na een rondje over een paar omliggende ambassades te verdwijnen.
Niemand weet dan nog dat er een dronevlucht heeft plaatsgevonden boven een van Nederlands diplomatiek gevoeligste plekken. Pas een jaar later wordt de vlucht opgemerkt, bij de analyse van data uit een pilot met een detectiesysteem van de gemeente Den Haag en de politie Eenheid Den Haag (zie kader onderaan de pagina). De vlucht had nooit mogen plaatsvinden, want het Vredespaleis ligt, net als het grootste deel van de stad, in een no-flyzone – ook voor drones verboden gebied. De data bevestigen wat al langer werd vermoed: het wemelt in Den Haag van de illegale dronevluchten.
Illegale praktijken
Den Haag Centraal en Onderzoekscollectief Spit kregen via een beroep op de Wet open overheid (Woo) de hele database van het dronedetectiesysteem in handen. Die gegevens bieden een uniek inkijkje in wat er boven Den Haag rondvliegt aan onbemande luchtvaartuigen. Tussen september 2023 en september 2024 registreerden de radars meer dan 2000 verschillende drones, goed voor in totaal 11.622 vluchten. Dat zijn er gemiddeld 32 per dag.
Dronebewegingen boven Den Haag. (Tim Tensen)
‘Het overgrote deel van de vliegers heeft onschuldige plannen,’ schrijft de gemeente in het onderzoeksrapport. Bijvoorbeeld voor filmopnames en luchtfotografie. Maar drones kunnen ook worden ingezet voor illegale praktijken: ‘Denk aan het hacken van netwerken via drones, het vervoeren van drugspakketten en eventuele fysieke aanvallen.’ De afgelopen maanden kwamen drones veelvuldig in het nieuws omdat ze op verschillende plekken in Europa opdoken op gevoelige locaties als vliegvelden.
Het kan ook een journalist zijn geweest, die beelden maakte tijdens de rechtszaak
In september werden twee Nederlandse tieners opgepakt op verdenking van spionage voor Rusland. Via een Russisch Telegram-kanaal hadden ze de opdracht gekregen om met een apparaatje wifi-netwerken in Den Haag in kaart te brengen. Die informatie kan cruciaal zijn voor hackers. “Zo’n ‘wifi-sniffer’ kun je ook aan een drone hangen,” zegt Erik Stijnman, veiligheidsexpert bij Instituut Clingendael, een onafhankelijke denktank op het gebied van internationale betrekkingen. Over de vlucht boven het Vredespaleis in januari vorig jaar zegt hij dat onmogelijk is in te schatten of die vlucht met kwade intenties is uitgevoerd. “Misschien was het een journalist, die beelden maakte tijdens de rechtszaak.”
Kwaadwillenden
Het doel van de gemeentelijke pilot was in kaart te brengen hoe vaak drones boven Den Haag verschijnen en hoe dat zich verhoudt tot de bestaande regels. ‘We kunnen op basis van de huidige data niet constateren of een drone met kwade intenties gebruikt wordt of niet. De eerste belangrijke stap is om een goede informatiepositie te hebben en zicht te hebben op het luchtruim. Op basis van die data kunnen we ook inzicht krijgen in wat abnormaal is,’ laat een woordvoerder weten.
Steeds meer drones kunnen een pakketje of explosief vervoeren
Drones worden steeds vaker ingezet voor inspecties, door hulpdiensten of voor logistieke doeleinden. Dat levert knelpunten op in een stad waar een groot deel van het luchtruim gesloten is vanwege de aanwezigheid van internationale organisaties, ambassades, ministeries en paleizen. Vaak is onduidelijk welke instantie het droneverbod moet handhaven. Is dat de politie, de gemeente of defensie? En veel verboden vluchten zijn onschuldig; niet alle dronebestuurders kennen de regels.
Volgens veiligheidsexpert Stijnman is het goed dat Den Haag deze proef heeft gedaan. “Het levert een beeld op van alle drones over een jaar. Zo’n overzicht was er nog niet. Blijkbaar vliegen er duizenden drones, en vonden we dat eerst wel prima, omdat we er geen last van dachten te hebben.” De oorlog in Oekraïne heeft dat veranderd, ziet hij. “Neem ‘Operation Spiderweb’, waarbij Oekraïne met meer dan honderd drones aanslagen pleegde in Rusland. Stel dat iemand hier een aanslag met een drone zou willen plegen, dan is dat redelijk makkelijk uit te voeren. Steeds meer drones kunnen een pakketje of explosief vervoeren. Dit zet ook Den Haag aan het denken.”
Risicovolle vluchten
Uit de analyse van de dataset blijkt dat mogelijk risicovolle dronevluchten zich niet beperken tot één soort locatie. Drones verschijnen boven ministeries, in diplomatieke wijken, rond internationale conferentielocaties en boven vitale infrastructuur. Zo stijgt eind mei 2024 een kleine drone op vanaf het dak van een parkeergarage aan de Elandstraat. Op een hoogte van ongeveer 100 meter vliegt het toestel eerst over de tuinen van paleis Noordeinde en vervolgens over het stadhuis en het Binnenhof. Hier maakt de drone een bocht richting het streng beveiligde ministerie van Defensie om daarna terug te vliegen naar het parkeerdek waar het was opgestegen. In een vlucht van 8 minuten en 32 seconden legt het toestel bijna vijf kilometer af over een aantal streng beveiligde locaties.
De vliegbewegingen van een drone boven het ministerie van Defensie en het Binnenhof. (Animaties: Tim Tensen)
Ruim een maand eerder vindt een andere opmerkelijke vlucht plaats, in de Haagse ambassadewijk. Een kleine drone stijgt op van een flat aan de Zeestraat, blijft even hangen en klimt vervolgens snel naar meer dan 100 meter hoogte. Daarna zet het toestel koers richting het westen. In een strakke lijn vliegt het over de groene gordel van de wijk Zorgvliet, waar internationale instellingen en diplomatieke residenties verscholen liggen tussen bomen en achter hekken.
Het is onduidelijk welke instantie op spionage door drones zou moeten handhaven
De vluchtgegevens laten zien dat het toestel over de residenties van de Tsjechische en de Britse ambassadeur vliegt, en daarna langs de ambassades van Saoedi-Arabië en Canada. Even later nadert de drone het Russische consulaat. Op dat moment vliegt het toestel op circa 113 meter hoogte, hoog genoeg om het volledige perceel en omliggende gebouwen in beeld te brengen. Enkele seconden beweegt de drone over het consulaire terrein om daarna in een rechte lijn terug te keren naar het vertrekpunt.
De vliegbewegingen van een drone boven verschillende ambassades. (Animaties: Tim Tensen)
Ambassades
“Dit soort vluchten is problematisch vanwege het Verdrag van Wenen,” legt Stijnman uit. “Ambassades zijn volgens dit verdrag onschendbaar. Nederland is als gastland verplicht om ze te beschermen tegen elke vorm van indringing, schade of verstoring. Maar ook hiervoor geldt dat niet duidelijk is afgesproken welke instantie op spionage door drones zou moeten handhaven.”
Aan zulke rasterpatronen kun je zien dat het om professioneel dronegebruik gaat
Een andere kwetsbare plek is het World Forum, waar in juni dit jaar de NAVO-top plaatsvond. Hier werden tussen september 2023 en september 2024 tientallen dronevluchten geregistreerd, waarvan een aantal in strakke rasterpatronen, alsof het gebied systematisch werd vastgelegd. Er werd niet alleen boven de evenementenlocatie zelf gevlogen, maar ook boven de naastgelegen instellingen Europol en OPCW (Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens), het Catshuis en enkele ambassades, waaronder de extra beveiligde ambassade van Israël.
Rasterpatronen
“Aan zulke rasterpatronen kun je zien dat het om professioneel dronegebruik gaat,” duidt Stijnman. “De locatie is gevoelig. Een ander criterium om potentiële risicovluchten eruit te filteren, is de datum: vond er op die dag bijvoorbeeld een rechtszaak plaats, of een evenement bij het World Forum? Zo kunnen autoriteiten een inschatting maken van de dreiging.” Sommige vluchten lijken risicovol, maar zijn onschuldig. Zo is een van de vluchten met strakke rasterpatronen ‘een bekende en ingeplande verkenningsvlucht van de politie’, blijkt uit de pilot. Maar er zijn boven het World Forum ook andere vluchten gemaakt, met andere typen drones die dit soort patronen hebben gevlogen. Onduidelijk is wie daarvoor verantwoordelijk is.
Rasterpatronen boven het World Forum. (Animaties: Tim Tensen)
Voor enkele andere opmerkelijke patronen in de data zijn wel logische verklaringen. Zo brengt een drone die eindeloos heen en weer vliegt boven het spoor de perronkappen van station Den Haag Centraal in kaart, blijkt uit navraag bij ProRail. En een drone die vanaf het strand bij Duindorp kilometers de Noordzee op vliegt, lijkt te horen bij een bedrijf dat metingen verricht langs de kust.
Bestuurlijke impasse
De voorbeelden uit de dataset roepen de vraag op wie er verantwoordelijk is op het moment dat een onbekende drone in verboden gebied verschijnt. De gemeente Den Haag beheert de openbare orde, maar heeft geen bevoegdheid om het luchtruim te reguleren of drones tegen te houden. De politie kan ingrijpen bij strafbare feiten of acute dreiging, maar kan zonder de locatie van de bestuurder te kennen niet snel iets doen. Het ministerie van Buitenlandse Zaken bewaakt diplomatieke posten, zoals de ambassades, maar heeft geen operationele rol in het luchtruim. En defensie moet het luchtruim tegen vijandige drones verdedigen, maar mag alleen ingrijpen bij situaties die expliciet als nationaal of militair relevant worden aangemerkt. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) houdt toezicht op de luchtvaart. Dit is ook de instantie waar drone-eigenaren die in een no-flyzone willen vliegen een ontheffing kunnen aanvragen. Maar een snel op te vragen overzicht van ontheffingen ontbreekt. Actief controleren of er ergens een onbekende drone vliegt, behoort ook niet tot het takenpakket van de inspecteurs, aldus de ILT.
Het was handig geweest om voor de NAVO-top de gegevens van die Haagse proef al te hebben
Tekenend voor het gebrek aan coördinatie was de organisatie van de NAVO-top, afgelopen zomer. Rond dit evenement werd het droneverkeer gemonitord, maar de organisatie was niet op de hoogte van de proef van de gemeente, laat ze desgevraagd weten. “Het was voor de organisatie van de NAVO-top heel handig geweest om de gegevens van die Haagse proef alvast te hebben,” zegt Stijnman. “Het laat zien dat er meer regie nodig is.”
Microfoons
Tijdens de NAVO-top zijn 29 dronevliegers beboet met bedragen tussen de 350 en 1350 euro, onder andere vanwege het vliegen in verboden gebied. Of er ook dronebestuurders zijn beboet die tijdens de pilot in Den Haag werden betrapt op vliegen in no-flyzones, is niet bekend. Zowel de politie als het Openbaar Ministerie laten weten geen andere cijfers te hebben over het aantal bekeurde of vervolgde dronebestuurders.
“We kunnen constateren dat niemand er vat op heeft,” zegt veiligheidsexpert Stijnman. “Een 100 procent veilige samenleving bestaat niet. Maar hoeveel risico accepteren we? Je kunt ook niet iedere drone zomaar uit de lucht schieten. Dat leidt tot ongelukken op de grond. Betere detectie, bijvoorbeeld met een netwerk van microfoons is mogelijk, maar daar zitten weer privacybezwaren aan. En wie beslist of we optreden bij de dreiging van drones of niet? Daar moet een eerlijk gesprek over komen.”
‘We willen naar een situatie waarin nuttige dronevluchten de ruimte krijgen, op een veilige en gecontroleerde manier. Met de rijksoverheid voeren we gesprekken hoe we beter om kunnen gaan met no-flyzones. De data laten zien dat de no-flyzones op dit moment nog niet het gewenste effect hebben,’ laat een bij de pilot betrokken woordvoerder weten.
Over de pilot
Tussen september 2023 en september 2024 registreerden drie radars in Den Haag kenmerken van dronevluchten, zoals locatie, hoogte, afstand, tijdstip en duur. De gemeente voerde deze pilot uit in samenwerking met de politie om meer (ongewenste) droneactiviteiten te monitoren, niet om te handhaven of bestuurders op te sporen. De positie van de bestuurder werd niet opgeslagen vanwege privacyregels en het systeem kon niet alle drones detecteren, omdat signalen soms werden geblokkeerd door gebouwen. Ook autonoom vliegende drones zijn niet opgemerkt, omdat die werken zonder radioverkeer met de dronebestuurder. Het aantal geregistreerde vluchten vormt daarom de ondergrens. Het merendeel van de drones werd herkend, maar in 141 gevallen bleef het model of merk onbekend. De pilot is inmiddels verlengd en wordt nu in samenwerking met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat uitgevoerd met vier radars verspreid over de stad.
Dit artikel is mede mogelijk gemaakt door Stichting Luis in de Pels en het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.
Den Haag Centraal en Onderzoekscollectief Spit blijven de ontwikkelingen volgen. Helpen met zoeken naar verdachte drones? Bekijk hier de dataset of via www.onderzoekscollectiefspit.nl. Tips zijn welkom via redactie@denhaagcentraal.net en info@onderzoekscollectiefspit.nl.
Op 19 december sprak BNR Nieuwsradio met Bram Logger (Onderzoekscollectief Spit) over dit onderzoek. Dit radiofragment is hier terug te beluisteren.
De redactie biedt u dit verhaal gratis aan. Meer Haagse verhalen? Neem een (proef)abonnement op weekkrant Den Haag Centraal. Elke donderdag in de bus. De krant is ook verkrijgbaar bij onze verkooppunten.
