Expositie over het Oranjehotel ná de oorlog: een pijnlijke geschiedenis
De Nationale Monumenten Oranjehotel en Kamp Amersfoort belichten in de loop van januari wat er bij hen gebeurde na de Bevrijding. Dat is een pijnlijk verhaal over wraak en misstanden.
Misschien nog bekend: een van de slotscènes uit de film ‘Zwartboek’ van Paul Verhoeven. De heldin van het verhaal, gespeeld door Carice van Houten, wordt als vermeend collaborateur opgesloten in de Scheveningse gevangenis, het voormalige ‘Oranjehotel’. Daar wordt ze vernederd door bewakers terwijl op de achtergrond een Schevenings koor stichtelijke liederen zingt. Op z’n Verhoevens uitgewerkt en dus theatraal. De werkelijkheid was grimmiger.
Aan de Pompstationsweg heerste van mei tot en met juli 1945 een totaal rechteloze situatie waarin haastig geronselde bewakers van laag allooi samen met marechaussees avond aan avond NSB’ers en Duitsers uit hun cellen haalden en vernederden en mishandelden. Dit leidde tot verschillende zelfmoorden, waaronder die van NSB-kopstuk Meinoud Rost van Tonningen, en sterfgevallen door uitputting.
Deze zwarte naoorlogse bladzijde was bekend, onder meer uit het standaardwerk van Loe de Jong. Maar veel aandacht is er nooit voor geweest. Voor het Oranjehotel is deze episode twee jaar geleden diepgravend uitgezocht door publicist en WOII-kenner Henk Ambachtsheer. Hij concludeert dat er in die twee maanden een ‘barbaars regime’ heeft geheerst, ook op de vrouwenafdeling. Ook in andere oude en nieuwe kampen was het rechteloosheid troef.
Twee tentoonstellingen
Nationaal Monument Kamp Amersfoort (vanaf 17 januari) en Nationaal Monument Oranjehotel (vanaf 29 januari) belichten met tentoonstellingen de naoorlogse internering van (vermeende) collaborateurs. “Het idealistische streven om de Nederlandse rechtsstaat te herstellen botste hard met de maatschappelijke roep om wraak,” zegt Hans Gramberg van het Oranjehotel. In de presentaties komen onder meer, daderschap, misstanden en morele dilemma’s aan bod. Naast het juridische en maatschappelijke perspectief staan de menselijke ervaringen centraal. Wie werden er opgesloten, waarom, en hoe werkt deze geschiedenis door? Het dagelijks leven in de interneringskampen wordt zichtbaar gemaakt via getuigenissen, documenten en beeldmateriaal.
De recente maatschappelijke aandacht voor rechtsstaat en verantwoording maakt deze thematiek relevanter dan ooit
Hoewel de herinneringscentra hetzelfde thema belichten, speelden zij elk een andere rol in het naoorlogse verhaal. Amersfoort fungeerde tot september 1946 als interneringskamp. De expositie daar gaat vooral over de chaotische overgangsperiode direct na de Bevrijding. Het voormalige Oranjehotel deed tot 1951 dienst als bewarings- en verblijfskamp voor collaborateurs en oorlogsmisdadigers die terechtstonden onder de Bijzondere Rechtspleging. Eén van de bijzonderheden was dat de doodstraf weer kon worden opgelegd. Dat gebeurde onder meer bij de Duitse politiechef Hanns Rauter en NSB-leider Anton Mussert. Ze zaten beiden in Scheveningen en werden beiden geëxecuteerd op de Waalsdorpervlakte, de plek waar in de oorlog zo veel verzetsstrijders werden vermoord. Gramberg: “Gezamenlijk bieden de verhalen van beide locaties een genuanceerd beeld van deze complexe geschiedenis.”
Anton Mussert leest de bijbel in zijn cel. Foto uit de fase na de ernstige misstanden in het voormalige Oranjehotel. (Nationaal Archief)
Kamp Amersfoort en het Oranjehotel vinden het tachtig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog tijd om deze controversiële episode te belichten. Uit het gezamenlijke persbericht: ‘De tentoonstellingen tonen hoe snel idealen van vrijheid kunnen omslaan in nieuwe vormen van opsluiting en onrecht, en nodigen bezoekers uit tot reflectie op rechtvaardigheid, daderschap en verzoening. De recente maatschappelijke aandacht voor rechtsstaat en verantwoording, onder meer door de [gedeeltelijke, red.] opening van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, maakt deze thematiek relevanter dan ooit’.
