Amnesty kritisch over demonstratiebeleid: ‘Gemeente gaat te veel uit van risico’s’
Het recht op demonstreren is onderwerp van verhit debat. Den Haag kwam onlangs met herzien beleid. Amnesty International is daar optimistisch over, maar heeft ook kritiek. “De manier waarop over blokkades wordt gesproken, zet het demonstratierecht onder druk.”
Klimaatactivisten op de Utrechtsebaan, boeren met tractoren in de stad en leuzen bij ambassades. In Den Haag, internationale hoofdstad van vrede en recht, wordt voortdurend gedemonstreerd; het afgelopen jaar telde gemiddeld 6,6 aangemelde demonstraties per dag. Toch waarschuwde Amnesty International in 2022 dat burgemeesters het demonstratierecht vaak onnodig beperken, bijvoorbeeld uit angst voor ongeregeldheden of uit zorg voor omstanders en het verkeer.
Na evaluatie publiceerde burgemeester Jan van Zanen onlangs een geactualiseerde versie van het demonstratiebeleid. Daarin staat explicieter dan voorheen dat elke demonstratie individueel wordt beoordeeld, een plicht die voortvloeit uit de Wet openbare manifestaties. Ook introduceert de gemeente informatie over ‘ontwrichtende demonstratieve acties’, protesten die zulke grote overlast of onveilige situaties veroorzaken dat er sneller grenzen worden gesteld.
‘Basisafspraken’
Marjolein Kuijers, projectleider demonstratierecht bij Amnesty International, is voorzichtig optimistisch. “Het beleid spreekt niet langer van ‘standaardvoorschriften’ maar van ‘basisafspraken’ en er is explicieter vastgelegd dat beëindiging van een demonstratie alleen mag als er echt geen lichter middel meer is. Ook het feit dat de gemeente een externe juridische toets heeft gevraagd (door advocatenkantoor Pels Rijcken, red.), waarbij meer nadruk op mensenrechten is gelegd, is positief.”
Door de framing in het beleidsstuk lijkt de gemeente vooral uit te gaan van risico’s
Toch plaatst Kuijers ook een kritische kanttekening, met name bij de manier waarop de gemeente naar protesteren kijkt. Kuijers: “Die basisafspraken gelden nog steeds bij iedere demonstratie. Feitelijk gaat het dan nog steeds om standaardregels die altijd gelden. Door de framing in het beleidsstuk lijkt de gemeente vooral uit te gaan van risico’s, terwijl 97 procent van de demonstraties zonder incidenten verloopt.”
De gemeente benadrukt in een reactie ook te zien dat demonstraties meestal probleemloos verlopen. ‘Slechts een zeer kleine fractie leidt tot problemen. Tegelijkertijd zijn die incidenten vaak het meest zichtbaar,’ aldus de woordvoerder, die ook wijst op het verschil tussen aangemelde en niet-aangemelde demonstraties. ‘We zien dat demonstraties die niet vooraf zijn aangemeld relatief vaker tot problemen leiden dan aangemelde demonstraties, waarbij vooraf afstemming heeft kunnen plaatsvinden.’
Wegblokkades
Kuijers van Amnesty heeft vooral bezwaar tegen de term ‘ontwrichtende demonstraties’, waar de gemeente wegblokkades onder schaart. Volgens de gemeente leiden dergelijke blokkades tot onveilige verkeerssituaties en kunnen de hulpdiensten erdoor in de knel komen. Door dit soort demonstraties als ontwrichtend te bestempelen, kan de burgemeester sneller beperkingen opleggen of een demonstratie sneller beëindigen.
Zolang een demonstratie vreedzaam is, kan ook zo’n wegblokkade beschermd zijn door het demonstratierecht
“De manier waarop over blokkades wordt gesproken, namelijk dat demonstranten proberen ‘anderen zo diep mogelijk te kwetsen’, zet het demonstratierecht onder druk. Dat is stigmatiserend en het is ook nog eens onjuist,” zegt Kuijers. “Demonstranten kiezen voor deze actievormen om zoveel mogelijk aandacht te genereren en dat is hun goed recht. De grens van het demonstratierecht ligt bij de vreedzaamheid van een protest. De demonstrant kiest de tijd, plaats en vorm van het protest. Zolang dit vreedzaam is, kan ook zo’n wegblokkade beschermd zijn door het demonstratierecht.”
Over de situatie in Den Haag zegt ze: “We hebben het over het einde van de Utrechtsebaan die door klimaatdemonstranten wordt geblokkeerd. De maximale snelheid ligt daar veel lager dan verderop op de snelweg, de blokkades leiden niet tot een verkeersinfarct en demonstranten nemen allerlei voorzorgsmaatregelen om de weg veilig te blokkeren. De lat voor wat de gemeente ‘ontwrichtend’ noemt, ligt daardoor erg laag.”
Tot op de dag van zijn de betrokkenen niet naar de rechter gestapt
Daar is de burgemeester het niet mee eens, laat hij weten via zijn woordvoerder. ‘Voor deze wijze van actievoeren is tientallen keren een uitgebreid gemotiveerde beperking opgelegd. Als betrokkenen van mening zijn dat deze beperkingen de wettelijke toets niet zouden kunnen doorstaan, ligt het voor de hand dat zij die aan de rechter voorleggen. Dat is tot op de dag van vandaag niet gebeurd.’
Landelijke aandacht
Ook landelijk ligt het demonstratierecht regelmatig onder de loep. In december verscheen een omvangrijk onderzoeksrapport, uitgevoerd in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum. Onder leiding van hoogleraar Berend Roorda (Rijksuniversiteit Groningen) keken onderzoekers naar de vraag hoe het demonstratierecht in de praktijk functioneert. Hun belangrijkste conclusie: ingrijpende wijzigingen van de wet zijn niet nodig, de grootste winst is te behalen in de uitvoering. Zo signaleren de onderzoekers dat de communicatie tussen demonstranten en autoriteiten regelmatig moeizaam verloopt. Ook waarschuwt het rapport voor onnodige beperkingen – ‘standaardvoorschriften’ – opgelegd door burgemeesters. Dat is in strijd met de wet.
De onderzoekers wijzen daarnaast op de druk op de politiecapaciteit, maar uiten tegelijk zorgen over politiegeweld, huisbezoeken bij demonstranten of intensieve surveillance rondom acties. Volgens hen is het bezoeken van demonstranten thuis, als er geen sprake is van een strafbaar feit, een beperking van de demonstratievrijheid.
Het is duidelijk dat het afleggen van huisbezoeken aan demonstranten uitsluitend vanwege het uiten van een mening niet aan de orde is
Over dat laatste stelden de Haagse Stadspartij, GroenLinks en PvdA onlangs schriftelijke vragen aan het college van B en W, nadat een demonstrant bij een demonstratie in Den Haag door de politie thuis werd opgezocht. ‘De indieners (van de schriftelijke vragen, red.) ontvangen het signaal dat het huisbezoek bedoeld was om persoonlijke informatie te verzamelen over de demonstrant, waaronder diens beweegredenen voor deelname aan het protest en informatie over diens leefomgeving,’ schrijven zij.
Proportionaliteit
Op vragen van deze krant over huisbezoeken antwoordt de gemeentewoordvoerder: ‘Het is duidelijk dat het afleggen van huisbezoeken aan demonstranten uitsluitend vanwege het uiten van een mening niet aan de orde is en ook niet past binnen het demonstratierecht. Dat uitgangspunt staat niet ter discussie. Wanneer politiecontacten, waaronder in uitzonderlijke gevallen een huisbezoek, plaatsvinden in relatie tot demonstraties, moeten die altijd voortkomen uit de uitoefening van de politietaak. Zulke contacten moeten noodzakelijk zijn om een concreet doel te dienen, zoals het voorkomen van wanordelijkheden of strafbare feiten. Daarbij geldt steeds dat per individueel geval zorgvuldig wordt afgewogen of het beoogde doel ook met minder ingrijpende middelen kan worden bereikt. De uitgangspunten van proportionaliteit en het respecteren van het demonstratierecht vormen de basis voor de werkwijze rond demonstraties in Den Haag.’
Het bespreken van het geactualiseerde Haagse demonstratiebeleid staat pas op de agenda na de gemeenteraadsverkiezingen. Een nieuwe raad zal zich dus hierover buigen.
De redactie biedt u dit verhaal gratis aan. Meer Haagse verhalen? Neem een (proef)abonnement op weekkrant Den Haag Centraal. Elke donderdag in de bus. De krant is ook verkrijgbaar bij onze verkooppunten.
