Scheveningse abortusboot maakte wereldwijd veel los
Op de kop af vijfentwintig jaar geleden meerde de voormalige Scheveningse haringlogger Aurora aan in de haven van Dublin om Ierse vrouwen en meisjes informatie, hulp en bijstand te geven bij abortus. Het initiatief van de stichting ‘Women on Waves’ trok wereldwijde aandacht. Margreet Bunnik, destijds kapitein van de Aurora, kijkt terug op de reis van toen.
Scheveningen Haven, begin juni 2002. “Het was een pandemonium, een belegering, een heksenketel van camerawagens, satellietschotels, journalisten,” zegt Margreet Bunnik. “Er waren zelfs helikopters in de lucht. De hele wereldpers krioelde over de kades. Ik was wel een en ander gewend dankzij de acties van Greenpeace, maar dit was nóg groter.”
Eerst even terug. Aan het begin van deze eeuw waren abortus en overtijdbehandelingen in veel landen nog strikt verboden. Niet alleen de aborteurs, maar ook de vrouwen die een abortus lieten uitvoeren, waren strafbaar. Met als gevolg Illegale, vaak amateuristische en altijd dure abortussen en daarachteraan gevaarlijke gezondheidsrisico’s voor vrouwen en meisjes. Ierland spande wat dit betreft de kroon met antieke wetgeving, patriarchale opvattingen en sinistere autoriteiten.
De Nederlandse arts en actievoerder Rebecca Gomperts richtte de organisatie ‘Women on Waves’ op waarmee ze vrouwen vanaf een boot net buiten de territoriale wateren medisch verantwoorde hulp wilde bieden. Haar eerste pijlen richtte ze op Ierland.
Ik was zelfs bereid om mijn papieren ervoor in de waagschaal te stellen
Gomperts kende Margreet Bunnik via Greenpeace. In een Amsterdams café bespraken de twee een paar avonden lang de praktische problemen, nautische uitdagingen en juridische risico’s van het plan. Bunnik: “Rebecca was gewoon bezeten van haar plan. Niets kon haar tegenhouden. Het moest en zou doorgang vinden. En ik was vrijwel direct akkoord: ik deed mee. Ik heb altijd mijn leven kunnen leiden zoals ik zelf wou. Maar ik wist ook dat er meiden en vrouwen waren die in heel schrijnende situaties verzeild raakten en geen kant op konden met hun zwangerschap. Ik was zelfs bereid om mijn papieren ervoor in de waagschaal te stellen.”
Een prachtig schip
Gomperts had al een startkapitaal, ze had nu ook een ervaren kapitein, en via een voormalige collega en machinist op een van de Greenpeace-schepen kwam ze uit bij de Aurora van Rederij Groen in Scheveningen. Dit was de voormalige haringlogger SCH 236 Noordster die was omgebouwd tot offshore vaartuig onder de nieuwe naam Aurora. De Aurora kon gehuurd worden zonder bemanning zodat Gomperts haar eigen geheel vrouwelijke bemanning kon samenstellen. Vrouwen die aan boord kwamen om zich te laten helpen, zouden zich zo comfortabeler voelen. Tijdens de tocht naar Dublin was er slechts één man aan boord, die namens de rederij zorgde voor technische ondersteuning.
Door de abortuscontainer als officieel ‘kunstobject’ aan te merken, konden we de reis voortzetten
Juni 2001 zag Bunnik het schip en ze was meteen verliefd. “De Aurora is een heel mooie logger, dus het was liefde op het eerste gezicht. Je zag aan alles hoe goed het was. Ik was gewoon verguld dat ik erop mocht varen.”
Weg uit Scheveningen
Terwijl schipper Margreet te midden van alle heisa op de kade kennismaakte met de bemanning en het schip, was er ook in de Nederlandse politiek geweldige commotie over het initiatief van Gomperts. Bij de christelijke partijen was het plan van de ‘abortusboot’ in het verkeerde keelgat geschoten. De SGP eiste zo ongeveer dat de reis van Gomperts zou worden verboden. Toenmalig minister Els Borst concludeerde toch dat de abortusboot legaal bij Ierland mocht opereren. Bunnik herinnert zich dat de Nederlandse autoriteiten via een omweg geprobeerd hebben het schip thuis te houden. “We waren al op zee toen de scheepvaartinspectie claimde dat de papieren van het schip niet meer geldig waren door de medische container aan dek! Ze eisten dat we de dichtstbijzijnde Engelse haven opzochten. Maar door de abortuscontainer als officieel ‘kunstobject’ aan te merken (de container was ontworpen en gemaakt door kunstenaar Joep van Lieshout, red.), konden we de reis voortzetten.”
Margreet Bunnik was kapitein van de Aurora.
Boze reder
“En vlak voor vertrek kwam reder Henk Groen ineens de gangway opgestormd. Door alle media-aandacht was hij helemaal over zijn toeren,” aldus Bunnik. “Hij dreigde het schip niet te laten vertrekken als we niet onmiddellijk de haven uit zouden varen. Samen met Rebecca zijn we om de tafel gaan zitten. Dankzij de rust en kalmte van Rebecca werd Groen weer redelijk. Er kon natuurlijk ook geen sprake van zijn dat hij het schip tegenhield: de contracten waren getekend en er was vooruitbetaald. Maar ook al zouden we hebben gewild, we konden niet meteen weg omdat het schip nog niet was uitgeklaard door de douane. Maar we zijn wel eerder vertrokken dan we van plan waren om zo snel mogelijk uit zicht te raken. Ook omdat toen in de Tweede Kamer geluiden opgingen om ons door de marine terug te laten halen.”
Enige vrouwelijke stuurman
Margreet Bunnik haalde al op 22-jarige leeftijd haar diploma ‘bkhv’ en ging aan de slag als stuurman op de wilde vaart. Het kostte haar geen enkele moeite om als stuurman in het traditionele mannenbolwerk van de commerciële wilde vaart aan de kost te komen. Reders en bemanningen leerden haar kennen als een betrouwbare zeeman. Ze was altijd de enige vrouwelijke stuurman. In 1986 behaalde ze haar derde rang waarna ze in 1991 kapitein werd op de Beluga, een van de schepen van Greenpeace. Ze voerde ook bevel op de Moby Dick en de Arctic Sunrise. Ze was kapitein toen de organisatie op zee wist te verhinderen dat Shell zijn afgeschreven boorplatform Brent Spar lieten afzinken in de oceaan. De sfeer aan boord was belangrijk voor Bunnik. “Ook al ben jij de baas, je doet het met z’n allen – of je nou met beroeps of, zoals bij Greenpeace, fanatieke vrijwilligers te maken hebt.” Ze was altijd bereid best ver te gaan, maar nooit zo ver dat het schip of de bemanning in gevaar kwam. Na een pittige actie in de Noorse fjorden mocht ze vijf jaar niet in Noorwegen varen.
Aankomst Dublin
Toen de abortusboot Dublin binnenliep, stond het daar op de kade ook zwart van het volk. Bunnik: “Media, maar ook veel vrouwen en meisjes, allemaal supporters van ons plan. En veel antidemonstranten, pro-life en zo. De havenmeester dirigeerde ons naar een plek áchter een brug. Die brug moest eerst open als we ‘naar buiten’ wilden omdat we alleen dáár vrouwen konden helpen. Gegeven de omstandigheden wilde ik eigenlijk geen minuut van het schip af, maar ik ben toen op persoonlijke titel met de havenmeester gaan praten. Het was eerst een beetje kat-en-muisspel, maar al snel bleek dat we elkaar wel mochten. We respecteerden elkaar en hij gaf me de verzekering dat als wij ons aan de regels hielden, dat hij dat ook zou doen. Dat hij dus de brug gewoon open zou doen als we naar zee wilden.”
De meeste journalisten hadden geen respect of begrip voor de essentie van onze missie
Hij hield zich aan zijn woord. Zo kon Bunnik met de Aurora een paar keer per dag ongehinderd de haven uit met een aantal Ierse vrouwen en meisjes aan boord.
Dagenlang domineerde de abortusboot het nieuws – niet alleen in Ierland, maar in de hele wereld. Aan de pers hield Bunnik slechte herinneringen over. “De verhalen die we hoorden en wat je zag was zo intriest. Al die wanhoop en frustratie bij die meiden en vrouwen. Maar de manier waarop sommige journalisten achter de meisjes aan gingen die bij ons aan boord kwamen voor hulp of informatie. Ze boden grote bedragen ‘voor hun verhaal’. De meesten hadden geen respect of begrip voor de essentie van onze missie: de kwalijke abortuspraktijken in Ierland.”
Des te teleurstellender – voor de vrouwen – was het dat de abortusboot geen enkele abortus op zee uitvoerde. Aan wal werd echter des te meer voorlichting gegeven, niet alleen over abortus, maar ook seksuele voorlichting, over geboortebeperking, over de pil, noem maar op. Er was een speciale telefonische hulplijn die compleet overbelast raakte. Bunnik: “We hadden aan boord een leuke groep meiden. Die gingen ’s avonds naar de pub en daar zetten ze hun voorlichting gewoon voort. Ze trokken bijvoorbeeld een condoom over een bierflesje heen om het gebruik voor te doen! Nog tijdens – en direct ingegeven door – het bezoek van de abortusboot aan Dublin vormde een aantal Ierse artsen en verpleegkundigen een groep die besloot dat het onderwerp abortus op een andere manier bekeken moest worden.”
The Little Bishop
Maar de actie lokte natuurlijk ook felle protesten en tegenacties uit. De autoriteiten probeerden het initiatief op alle mogelijke manieren te dwarsbomen. Bisschop Michael Cox van de Latin Tridentine Church van Ierland bijvoorbeeld bezat een voormalige trawler met de naam The Little Bishop waarmee hij de Aurora wilde belagen. Hij riep zijn gelovigen bovendien op om een armada te vormen die ingezet kon worden tegen de abortusboot.
We waren soms zeer burgerlijk ongehoorzaam, zochten de randen op
De ‘tocht op Dublin’ met de Aurora/Noordster zorgde voor een historisch keerpunt in het denken over abortus. Het decennialange taboe in Ierland om te praten over abortus werd doorbroken.
Na Dublin maakte Bunnik als kapitein voor Women on waves nog een reis naar Polen. Was ze nooit bang? “Tijdens die acties was er zoveel om over na te denken, om in de gaten te houden om alles goed te laten verlopen, dat ik gewoon geen tijd had om daarbij stil te staan. We waren soms zeer burgerlijk ongehoorzaam, zochten de randen op. Maar ik zorgde er wel altijd voor dat de veiligheid niet in het geding kwam. Als alles achter de rug was, dacht ik weleens: dit had heel anders kunnen aflopen.”
Erfenis haringvisserij
Henk Groen verhuurde de logger aan Women on Waves. Toen het schip afgeschreven was, deed hij het cadeau aan de Stichting Noordster terug op Scheveningen. Hij nam zitting in het bestuur van deze stichting die het doel had om het schip te restaureren naar de oorspronkelijke vorm en functie van vleetlogger. Bovendien was Groen jarenlang de hoofdsponsor van het restauratieproject. Groen heeft met de Noordster een belangrijk stuk uit de erfenis van het visserijverleden van Scheveningen veiliggesteld.
Vandaag de dag ligt de SCH 236 Noordster/Aurora als museumschip in de Scheveningse haven. De bezoeker kan er kennismaken met het traditionele vissen met de vleet. Met de erbarmelijke leef- en werkomstandigheden destijds aan boord. Met de risico’s van de onberekenbare Noordzee, kortom: de bekende nostalgische hap. In een door het museumschip onlangs zelf uitgegeven boekje lees je de geschiedenis van het schip. Ook kijk je een rij schippers in het gezicht die ooit op de brug van de logger hebben gestaan. Allemaal mannen. Het portret van de enige vrouw ooit die ook als schipper op de Noordster diende, ontbreekt. Zoals de reis als abortusboot naar Dublin – de actie die wereldwijd zoveel in beweging zette – ook ontbreekt. Dat is een unique sellingpoint van de logger en verdient alleen al daarom een eigen plek in de geschiedschrijving van het schip. Het is onbegrijpelijk dat je in de buurtsuper van de eigen geschiedenis alleen de rats, kuch en bonen aanbiedt en delicatessen onder de toonbank verstopt. Daarmee doet de stichting bovendien Women on Waves, Margreet Bunnik én de Noordster historisch gesproken ernstig tekort.
Geert Gunneweg is auteur van ‘Terug op Scheveningen’ (2023). Dit boek beschrijft met de Noordster als ‘hoofdpersoon’ de ontwikkelingen in Scheveningen tijdens de neergang van de traditionele haringvisserij. Als abortusboot komt de logger ook ter sprake.
‘De Noordster: Van Haringlogger tot Museumschip’. Uitgave Stichting Noordster terug op Scheveningen, 2025. Teksten: Bert van der Toorn.
De redactie biedt u dit artikel gratis aan. Meer Haagse artikelen? Neem een (proef)abonnement op weekkrant Den Haag Centraal. Elke donderdag in de bus. De krant is ook verkrijgbaar bij onze verkooppunten.
