Druk op thuisonderwijs, ouders overwegen emigratie: ‘De kloof wordt alleen maar groter’

Er zijn talloze rechtszaken gevoerd rondom de levensbeschouwelijke vrijstelling van de leerplicht. Ingrijpend is de beslissing van de Hoge Raad afgelopen april dat een islamitisch meisje uit Amsterdam geen thuisonderwijs meer mag krijgen omdat ze naar een openbare school in de buurt kan. Het is de uitkomst van jarenlange strijd tussen de overheid en ouders die hun dochter niet naar school willen laten gaan omdat dit haar geloofsontwikkeling zou schaden. Bekend raken met andere geloofsovertuigingen zou haar kunnen verwarren of doen twijfelen aan de specifieke leer van tasawwuf (ook wel het soefisme genoemd, een mystieke stroming binnen de islam), waardoor ze ‘het paradijs niet binnen zal gaan’. De hoogste rechter vindt de openbare school wel een optie, omdat openbaar onderwijs in principe objectief is ten opzichte van godsdienst en levensbeschouwing. Alleen in het uitzonderlijke geval dat ouders kunnen aantonen dat alle openbare scholen binnen redelijke afstand van de woning (niet meer dan 6 kilometer in het geval van een basisschool, maximaal 20 kilometer voor een middelbare school) niet objectief, kritisch en pluralistisch lesgeven, is nog vrijstelling mogelijk.

Juridisch

Zowel de gemeente als thuisonderwijzers hebben de uitspraak van de Hoge Raad uitgeplozen. Over de juridische gevolgen ervan verschillen ze van mening. In een stad als Den Haag woont niemand te ver weg van een openbare school, redeneert de gemeente, en daarom gaat de uitspraak van de Hoge Raad op voor alle Haagse kinderen die thuisonderwijs krijgen op basis van levensbeschouwing. “Dat betekent dat zij niet langer van rechtswege vrijstelling van de leerplicht krijgen en na de zomervakantie naar school moeten,” concludeerde Bredemeijer een paar weken geleden.

Andere steden volgen zijn voorbeeld, maar gaan minder voortvarend te werk. Waar Rotterdam en Utrecht pas op de plaats maken door niet meer te reageren op aanmeldingen voor levensbeschouwelijke vrijstelling, heeft Den Haag tientallen aangemelde gezinnen per brief laten weten dat ‘vrijstelling niet mogelijk’ is voor komend schooljaar. De wethouder maakt haast, want hij leest in de uitspraak de opdracht ‘dat van de overheid actief handhavend optreden mag worden verwacht’. “En het nieuwe schooljaar komt eraan. Het is van belang om snel een passende plek te vinden voor deze kinderen.”

Volgens thuisonderwijzers gaat de gemeente haar boekje te buiten. Zij zijn verenigd in de Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs (NVvTO), die stelt dat een wethouder niet de bevoegdheid heeft om te besluiten dat levensbeschouwing geen grond meer is voor vrijstelling: ‘Als een gemeente meent dat ouders zich niet terecht beroepen op deze vrijstelling, kan daarvan proces-verbaal worden opgemaakt. Uiteindelijk is het aan de rechter om te beoordelen of het beroep op vrijstelling terecht is, niet aan de gemeente.’ Strafrechtadvocaat Gerrit van den Brink bevestigt dit. Hij heeft veel ervaring op het rechtsgebied, maar heeft geen persoonlijk of zwaarwegend zakelijk belang. “De vrijstelling ontstaat van rechtswege, door er een beroep op te doen. Uitsluitend de strafrechter mag in individuele gevallen beoordelen of dat beroep voldoet aan de voorwaarden die de wet aan de vrijstelling stelt en of deze dus van rechtswege is ontstaan. Dat kan pas nadat het Openbaar Ministerie is overgegaan tot vervolging van de ouders.”

Onderbuikgevoel

Is de gemeente op de stoel van de rechter gaan zitten of wil de wethouder thuisonderwijzers helpen door ze tijdig te wijzen op een nieuwe juridische werkelijkheid? Hoe het ook zij, het leidt tot paniek onder Haagse thuisonderwijzers, die zich schrap zetten. “Als de gemeente nalaat te erkennen dat een aanvraag nog steeds van rechtswege kan leiden tot vrijstelling, zien we haar terug bij de bestuursrechter. Ik voorspel dat deze het heel druk gaan krijgen, want ik verwacht massaal verzet,” zegt Peter van Zuidam.

De medeoprichter en oud-bestuurder van de NVvTO voorziet thuisonderwijzers desgevraagd en op persoonlijke titel van juridisch advies. “Ik heb geen rechten gestudeerd, maar ik heb me het rechtsgebied van thuisonderwijs organisch eigen gemaakt. Want er zijn andere manieren om te leren dan alleen op school. Wat daar voor de buitenwacht zo bloeddrukverhogend aan is, is vaak niet meer dan een onderbuikgevoel. De tv-uitzending van ‘BOOS’ is daar een uiting van.”

In het vorige maand uitgezonden onderzoeksprogramma van BNNVARA vertellen twee inmiddels volwassen thuisonderwijskinderen over de negatieve impact daarvan op hun leven. “Die uitzending ging niet over thuisscholing, maar over verwaarlozing,” reageert thuisonderwijzer Timmermans. “Natuurlijk is dat erg en mag dat niet gebeuren. Maar alle kinderen naar school sturen is een schijnoplossing, want er zijn net zo goed schoolgaande kinderen die thuis worden verwaarloosd of mishandeld. Ik heb het nagezocht: in slechts vijf procent van de gevallen wordt door school aan de bel getrokken.” Dat was inderdaad het geval in 2025, volgens cijfers van Veilig Thuis, drie jaar eerder was het nog geen vier procent.

Toezicht

VVD-staatssecretaris Judith Tielen van Onderwijs liet in het televisieprogramma weten de levensbeschouwelijke vrijstelling van de leerplicht helemaal te willen afschaffen. De NVvTO bepleit juist verankering ervan in de wet, zodat er toezicht op kan komen. Niet alle thuisonderwijzers zitten daar op te wachten, maar Timmermans juicht het toe. “In veel andere landen, waaronder België, is het zo geregeld. Daar komen leerplichtambtenaren langs bij thuisonderwijsgezinnen en wordt de ontwikkeling van de kinderen op vaste momenten getoetst. Er is dus gewoon een oplossing waaraan bijna alle thuisonderwijzers die ik ken graag willen meewerken.”

“In het verleden zijn meerdere pogingen gestrand om toezicht in te stellen op thuisonderwijs,” vertelt Van Zuidam, “omdat de politiek vreest dat het een aanzuigende werking zal hebben.” Hijzelf gelooft daar niet in. “Thuisonderwijs vergt een levensstijl waaraan je je niet lichtzinnig committeert.” Wel kan er volgens hem sprake zijn van een aanduwende werking: “De populariteit van het thuisonderwijs kan iets zeggen over de kwaliteit van het schoolonderwijs.” Timmermans wijst erop dat niet alleen het aantal kinderen dat thuisonderwijs krijgt toeneemt, maar ook het aantal kinderen met een label, thuiszitters door schooluitval en overspannen leerkrachten. “Thuisonderwijs is geen probleem maar een signaal.”

Lentekriebels

“Mag ik wat zeggen?” vraagt een vrouw aan het tafeltje naast dat waaraan Timmermans haar verhaal doet. “We konden meeluisteren en willen even zeggen dat we het helemaal met je eens zijn.” Aan het woord is een moeder van twee jonge kinderen, haar man knikt instemmend. “Wij hebben ook thuisonderwijs overwogen, maar vonden het toch te belastend. Nu gaan onze kinderen naar school en kunnen we niet meer kiezen of ze wel of geen beeldschermen gebruiken. En die Lentekriebels (een nationale projectweek waarin sommige scholen extra aandacht besteden aan seksuele vorming, red.), daar vind ik ook wat van. Waarom mag je als ouder niet zelf bepalen wat het beste is voor je kind?”

Kritische ouders. Je vindt er veel op een plek als Pluk, maar ook elders laten ze steeds meer van zich horen. “Daar kun je je tegen verzetten, maar daarmee wordt de kloof alleen maar groter,” verwacht Timmermans. Meerdere ouders laten deze krant weten thuisonderwijs zo belangrijk te vinden dat ze er zo nodig voor naar het buitenland verhuizen. Van hen is Timmermans nog het minst resoluut. “Ik sta open voor emigratie,” zegt zij. “Al hebben mijn kinderen daar ook een stem in. Misschien willen ze eerst weleens ervaren hoe het is om naar school te gaan. Dat we dat niet eerder hebben geprobeerd, is omdat je eenmaal in het systeem nooit meer levensbeschouwelijke vrijstelling kunt krijgen. Ik zeg niet dat school voor ieder kind slecht is, maar wij hebben bewust gekozen voor een ander pad.”

Contact

Timmermans vertelt over het radiografische racecircuit dat zij en haar zoon onlangs bezochten. “Daar leren ze kinderen de techniek van een complete auto. Mijn zoon vindt dat interessant, maar het is niet iets dat ik hem kan leren, dus zoeken we het op. Ook voor de sociale omgang.” Om dezelfde redenen gaan ze naar thuisonderwijsfestivals en maken ze deel uit van De Beleving, een community van gelijkgestemde thuisonderwijsgezinnen uit Den Haag en omgeving. “We komen wekelijks samen, organiseren activiteiten, wisselen lesmateriaal uit en bespreken problemen waar we tegen aanlopen. Alle ruim veertig kinderen zitten bij verenigingen, krijgen zwemles en gaan naar musea. Ze zijn helemaal niet uit beeld. Er is alleen nooit contact gezocht door de overheid.”

De deadline voor het aanmelden voor vrijstelling van de leerplicht voor komend schooljaar is 1 juli. Timmermans heeft dat onlangs gedaan. “Ik heb in het begin weleens getwijfeld over of we de juiste keuze maakten, want je wijkt af en dat wordt door anderen altijd als een probleem gezien,” zegt ze. “Maar als ik zie hoe goed mijn kinderen zich ontwikkelen in hun eigen tempo, sta ik steeds meer achter onze keuze.” Dat betekent dat ze binnenkort een brief van de gemeente kan verwachten, laat wethouder Bredemeijer weten. “Daarin nodig ik thuisonderwijzers ook uit voor een gesprek, want ouders en overheid moeten niet tegenover elkaar komen te staan.”

Patstelling

Maar dat staan ze al. Inmiddels lijkt er zelfs sprake van een patstelling. De ouders lezen de brief van de gemeente niet als een uitnodiging tot gesprek, maar als een mededeling. “Vooralsnog is daar geen reactie op gekomen, zijn er geen gesprekken gevoerd,” laat de wethouder weten. Hij herhaalt dat thuisonderwijs niet de uitkomst kan zijn van zo’n gesprek. “We willen met iedereen praten, maar de leerplicht is van toepassing.” Dus is alleen de zoektocht naar een passende school bespreekbaar.

Als ouders hun kinderen toch thuishouden, dan kan dat leiden tot rechtszaken. “Dat wil je natuurlijk niet,” zegt de wethouder. Hij wil wel weten wat de diverse groep thuisonderwijzers beweegt. Maar de kans is klein dat hij dat nu te horen krijgt. Menig thuisonderwijzer zal het laten aankomen op een eventuele rechtsgang. Een aantal heeft, juist door het proactieve optreden van de gemeente, het gevoel de uitkomst daarvan niet te kunnen afwachten. Als zij emigreren dan verdwijnen hun kinderen helemaal uit zicht van de Nederlandse overheid, mogelijk nog voordat de Tweede Kamer zich heeft kunnen uitspreken over het verbieden dan wel reguleren van thuis onderwijs.

De redactie biedt u dit artikel gratis aan. Meer Haagse artikelen? Neem een (proef)abonnement op weekkrant Den Haag Centraal. Elke donderdag in de bus. De krant is ook verkrijgbaar bij onze verkooppunten.