Activist Raki Ap doorbreekt de stilte: ‘Op een dag is West-Papoea vrij’

Zelf is Ap nog nooit in West-Papoea geweest. Te gevaarlijk. “Op papier kan het, maar mijn veiligheid is niet gegarandeerd. Ik weet dat de Indonesische overheid mij en andere activisten in de gaten houdt. In het beste geval beland ik in de gevangenis, in het slechtste geval eindig ik zoals mijn vader.”

Arnold Ap was muzikant, antropoloog en vrijheidsstrijder. Op 36-jarige leeftijd werd hij gearresteerd, omdat hij door het uitdragen van de West-Papoeaanse cultuur aan zou zetten tot separatisme. Een half jaar later werd hij in de gevangenis door het Indonesische leger vermoord.

Zijn vrouw Corrie Ap vluchtte daarop met haar drie kinderen het land uit, terwijl ze zwanger was van Raki. “Ik zat in de buik toen we van West-Papoea naar het oosten gingen. Hoe sterk moet je zijn om dat te kunnen doen en vervolgens met kleine kinderen naar een nieuw land (Nederland, red.) te gaan? Dat geeft me heel veel kracht.” Wanneer Ap terugkeert van een bijeenkomst of een missie gaat hij vaak even langs zijn moeder om een kopje thee te drinken. “Dan vertel ik haar wat we gedaan hebben en dan zie je haar ogen glinsteren. Meer is er niet nodig.”

Goudmijn

West-Papoea herbergt een van de grootste regenwouden ter wereld, de grootste goudmijn en de op twee na grootste kopermijn. Boven op de onderdrukking door Indonesië vormt de ontginning van grondstoffen een extra bedreiging, omdat het merendeel van de Papoea’s leeft van de natuur, zegt Ap. “Ze worden van het land gejaagd, dat hun supermarkt en hun apotheek is. Daarom is ontbossing een groot gevaar voor wie wij zijn.”

De nadruk in het narratief voor de buitenwereld ligt op dat laatste, klimaatverandering, niet op het geweld of de vrijheidsstrijd. Een aantal jaar geleden stelde Ap in een interview dat de bevolking van West-Papoea de westerse wereld een spiegel kan voorhouden en kan leren op een duurzame manier om te gaan met de aarde. Dat verhaal vond weerklank bij de klimaatbeweging, waardoor het lot van West-Papoea meer in de schijnwerpers is komen te staan.

Voelt dat wrang, dat u de westerse wereld ‘een spiegel moet voorhouden’ om aandacht te krijgen voor het leed van uw volk?

“Het is een manier om nieuw publiek aan onze zaak te binden. Natuurlijk is het pijnlijk dat het rauwe verhaal minder effect heeft om mensen betrokken te krijgen bij het lot van de Papoea’s. Het liefst heb ik het over het recht op zelfbeschikking, maar dat is een te groot en te ingewikkeld thema. Dus vertel ik via een omweg dat we vrijheid willen. De ene keer heb ik het over biodiversiteit, de andere keer over demilitarisme. Die vaardigheid heb ik ook zelf moeten ontwikkelen, als ambassadeur en als storyteller, maar inmiddels heb ik voor elk publiek een ander verhaal. En nu komen we op een evenement als de COP (de mondiale klimaattop, red.) en spreek ik op de Finance for Biodiversity Summit, waar ik aan de hand van klimaatthema’s kan vertellen wat er gaande is in West-Papoea.” Ap glimlacht. “De strategie werkt.”

Gouden Kalf

Ook in Nederland staat West-Papoea in toenemende mate in de belangstelling. Ap en andere Papoea’s verschijnen in de media, de documentaire over West-Papoea ‘The Promise’ werd genomineerd voor een Gouden Kalf en Don Ceder (ChristenUnie) zet zich in de Tweede Kamer in voor het volk. “Allemaal droompjes die uitkomen,” zegt Ap.

De alliantie met Ceder kan in dekoloniaal-activistische kringen rekenen op kritiek, vanwege het Israël-standpunt van de ChristenUnie. Op papier begrijpelijk, vindt Ap, maar voor hem prevaleert pragmatisme boven idealisme. “Wij hebben het privilege niet om te kiezen met welke partijen we in zee gaan. Zelfs mijn eigen partij (GroenLinks, red.) is stil. Als de PVV zich wil inzetten voor onze zaak, ga ik gewoon met ze praten.”

Dat lijkt me geen prettige positie voor iemand die zelf lid is van een progressieve partij.

“Het lijkt misschien ongemakkelijk, maar het is heel simpel: ik moet leveren aan mijn volk. Als jij verdrinkt, kijk je dan wie een hand uitreikt om je te helpen? Je kunt van alles vinden als je veilig in je hoge toren zit, dan kun je principieel zijn. Als je volk uitsterft, neem je een andere positie in.”

Woede

Toen Raki Ap zestien jaar oud was, vond zijn moeder dat het tijd was voor de waarheid. Aan de keukentafel in hun huis in de Vruchtenbuurt vertelde ze haar zoon de echte reden waarom het gezin in Nederland was. “Ze liet foto’s zien van mijn vader in zijn kist. Dat was vrij heftig, ik was enorm boos en verdrietig. Toen kantelde iets in mij. Ik besloot mijn vaders schuld in te lossen.”

Hoe, dat wist hij toen nog niet. In die tijd hing Ap vooral op straat, voetballen, kaarten, kwajongensstreken uithalen. “Ik had geen doel in het leven, maar ik voelde dat mijn focus op enig moment naar de Papoea’s zou gaan.” Zijn moeder ‘bleef dat voeden’, door over haar man te blijven vertellen en de kinderen mee te nemen naar bijeenkomsten over West-Papoea.

Het gevoel iets te willen doen werd verder aangewakkerd door een ontmoeting met Benny Wenda, een gekozen leider van West-Papoea en voorzitter van de ULMWP. Die drukte Raki Ap en zijn broers op het hart om ‘ambassadeurs’ van hun volk te worden. “Ik dacht: ja, dat wil ik.”

Nogal een sterke overtuiging, voor een jongen van zestien.

“We wisten natuurlijk niet wat het inhield om ambassadeur te zijn, maar Benny Wenda gaf ons een agenda. We begonnen te demonstreren bij de Indonesische ambassade. Dat was een ontlading, omdat daar de vijand zat: de daders van de dood van onze vader. Benny Wenda bleef ons begeleiden en gaf ons de opdracht om te vertellen wat er in West-Papoea gebeurt. Dat is nog steeds de basis van wat ik doe.”

Ap, vader van vijf kinderen, geeft zijn strijdlust door aan de volgende generatie. Zijn 15-jarige dochter gaat soms mee wanneer Ap workshops geeft, bijvoorbeeld op de universiteit of op ministeries. “Ze is een vrijheidsstrijder! Ze treedt in de voetsporen van mij, mijn vader en mijn moeder. Dat maakt me heel erg trots.”

En ook al is het een strijd van de lange, lange adem, pessimisme ‘bestaat niet’ voor Ap. “Als je kijkt naar de aandacht die er nu is voor West-Papoea, met maar een paar landen die achter ons staan, waardoor we een grootmacht als Indonesië aan het wankelen brengen. Dat is enorm. Dat geef ik altijd mee tijdens colleges of speeches: kijk naar wat wij bereikt hebben. Mijn verhaal laat zien dat je niet machteloos bent, dat verandering mogelijk is.”

U had het over het verwezenlijken van droompjes. Durft u ook groter te dromen?

“Als je op mijn stoel zit, kan je niet anders. Mensen zeggen dat onafhankelijkheid nooit gaat gebeuren, maar dat dachten ze ook in Oost-Timor (dat in 2002 onafhankelijk werd, na eeuwenlange kolonisatie door Portugal en daaropvolgende bezetting door Indonesië, red.). Daar ontstond een ‘perfect storm’ en nam voormalig kolonisator Portugal zijn verantwoordelijkheid door de claim op onafhankelijkheid van Oost-Timor te ondersteunen. Zoiets zou Nederland ook kunnen doen, dat zou een reuzenstap zijn. Maar Nederland doet het tegenovergestelde.”

Eind november publiceerde Pointer, het platform voor onderzoeksjounalistiek van KRO-NCRV, een uitgebreid onderzoek waaruit bleek dat Nederland militair materieel levert aan de Indonesische marine. De marine maakt zich schuldig aan mensenrechtenschendingen in West-Papoea. Ap is ‘heel blij’ met de bevindingen. “Dit haalt de rol die Nederland internationaal graag speelt, die van voorvechter van mensenrechten, keihard onderuit. Hier gaan we nieuws over maken dat onze zaak weer naar voren brengt.”

VOC

West-Papoea kwam in 1660 onder gezag van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en maakte later deel uit van Nederlands-Indië. Na de onafhankelijkheid van Indonesië (1945) bereidde de Nederlandse overheid West-Papoea voor om datzelfde pad te volgen, maar daar stak Indonesië een stokje voor, met hulp van de Verenigde Staten. Na een oneerlijk verlopen referendum over onafhankelijkheid in 1969 bleef West-Papoea onderdeel van Indonesië.

Nederland heeft daarom een bijzondere band met West-Papoea, legt Ap uit. Nog iets wat medeactivisten niet altijd begrijpen. “Hoe gek dat in een koloniale context ook klinkt, Nederland en West-Papoea hebben een unieke relatie. Los van het kolonialisme en de vuile politieke spelletjes; de Nederlanders die er waren in de jaren vijftig, wilden ons naar vrijheid begeleiden. Dat waren twee volkeren, de Nederlanders en de Papoea’s, die elkaar droegen.”

Unieke relatie of niet, Aps eigen verhouding tot Nederland is er een met twee gezichten. “Het is heel dubbel. Aan de ene kant ben ik ontzettend dankbaar voor hoe ik me hier heb kunnen ontwikkelen. Aan de andere kant ben ik boos, omdat ik me niet kan vinden in het buitenlandbeleid van Nederland en de enorme stilte over West-Papoea. Maar ik heb hier de vrijheid om het daar niet mee eens te zijn en mag ertegen ingaan, dat is hoe het hoort in een democratie.”

De natuur in West-Papoea wordt in feite vernietigd om onze levensstijl hier in stand te houden. Is dat ook dubbel, dat u in de westerse wereld leeft en daar dus, als je het platslaat, aan bijdraagt?

“Enigszins. Ik ben onderdeel van het systeem, maar tegen mijn wil. Je moet de historie kennen, ik ben hier niet uit vrije wil gekomen. Al zou ik het willen, ik kan ook niet in het bos leven zoals de Papoea’s. Maar omdat ik van beide culturen deel uitmaak, kan ik scherper zijn en is mijn stem groter. Maar belangrijker nog, dit soort kritiek moet zich niet richten op het individu, maar op het systeem, waarin grote multinationals hun gang mogen gaan.”

Vrijheid

In 2017 overhandigde Benny Wenda een petitie aan de Verenigde Naties waarin de vrijheidsbeweging oproept tot een stem over onafhankelijkheid. 1,8 miljoen Papoea’s ondertekenden het document, meer dan 70 procent van de bevolking. “Die mensen willen dat wij hun stem zijn in het buitenland,” zegt Ap. “Dat is een heel groot mandaat en een grote verantwoordelijkheid.”

Naar schatting wonen in West-Papoea meer dan 250 verschillende inheemse volken. Willen die allemaal hetzelfde?

“In een revolutie is er nooit honderd procent eenheid. Maar als je ‘Papua merdeka’ zegt, ‘Bevrijd Papoea’, dan kiezen ze daar allemaal voor. Daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken.”

Stel, op een dag is West-Papoea onafhankelijk. U gaat ernaartoe. Wat doet u dan?

“Wauw. Ik stap uit het vliegtuig en kus de grond, denk ik. Ik laat wel een traantje, of meerdere.”

Heeft u het zich weleens voorgesteld?

“Nee, eigenlijk niet. Misschien zijdelings een gedachte… het overvalt me een beetje, het is heel mooi om van te dromen. Maar als ik er ben, ga ik natuurlijk naar mijn vaders graf in Jayapura, onze hoofdstad. Dan kan ik eindelijk met hem spreken, wij geloven dat dat kan. Dan ga ik naar alle ooms die daar ook in de buurt liggen (begraven, red.) en dan snel naar de geboorteplaats van mijn ouders, het eiland Biak, om familieleden te ontmoeten.”

En daarna? Opbouw van het land. De ULMWP heeft een lijvig plan klaarliggen waarmee West-Papoea de eerste ‘groene staat’ van de wereld moet worden. Daarin krijgt de natuur voorrang op economische belangen, wordt het land volgens inheemse kennis en principes beheerd, en geregeerd met een combinatie van democratie en traditioneel bestuur.

Dat klinkt utopisch, in een tijd van rechtsextremisme, ongebreideld kapitalisme en weinig achting voor de natuur. Maar juist daarin schuilt voor West-Papoea een kans, meent Ap. “Het ontbreekt de progressieve beweging al jaren aan een goed verhaal. Maar wij hebben letterlijk gouden bergen. We hebben een visie. We hebben alleen geen vrijheid. Zodra we die hebben, staan we klaar om ons land op te bouwen, als de eerste groene staat van de wereld. Als ergens een hoopvol verhaal te vinden is, is het bij ons.”